خواص دارويي بابونه شيرازي

خواص دارویی و گیاهی

بابونه شیرازی

سایر اسامی : بابونه ی زرد ،بابونه ی رنگ ،ستاره سفید

نام علمی: Anthemis tinctoria

گیاهی است از راسته گل مینا Asterales , از خانواده گیاهان  Asteraceae یا نام قدیمی Compositae

شکل گیاه : گیاهی است یک‌ساله، معطر و به ارتفاع ۲۰ تا ۴۰ سانتیمتر که بصورت خودرو در مزارع و کنار جاده‌ها می‌روید. ساقه آن دارای انشعاباتی است و برگهای آن بریدگی‌های باریک و دراز با ظاهر برگچه مانند دارد. گل ها به صورت گل آذین کاپیتول و به رنگ سفید و زرد میباشد .کاپیتول‌های آن را در فاصله ماه‌های اردیبهشت تا مهر ماه، آن را از ساقه جدا می‌کنند.

گیاهی دایمی و همیشه سبز که توده گل‌های مینائی شکل آن به رنگ زرد لیموئی هر یک در انتهای ساقه‌ای باریک در فصل تابستان ظاهر می‌شوند. برگ‌ها بسیار منقسم و سرخس مانند بوده و در فصل زمستان جذابیت گیاه را تأمین می‌کنند. حداکثر بلندی و گستردگی آن به یک متر می‌رسد.

در بازار بابونه های زیادی یافت میشود که بسیاری از آنها فاقد ارزش دارویی هستند و اصطلاحا بابونه نما یا بابونه کاذب نامیده میشوند .

آنچه به عنوان بابونه در طب گیاهی قابل قبول است بابونه شیرازی با گلهای زرد است که زردی آن در حالت خیسی اندکی به دست میچسبد و حتی در حالت کاملا خشک نیز با کمی تنفس یا دادن بخار بوی آن استشمام میشود .

محل رویش : گلستان، مازندران،گیلان ، آذربایجان ،اردبیل ،زنجان، قزوین،تهران ،کردستان

اندام دارویی گیاه : گل ها

مواد موثره : اسانس آزولن – اسانس کامازولن ( گیاهان زرد بودار این دو اسانس را دارند )

خواص درمانی : گیاه بابونه دارای خواص زیادی در انواع بیماریهاست . خواص در بیماریهای گوارشی – اعصاب و روان – زنان – پوست و مو

خواص گوارشی بابونه: تقویت دستگاه گوارش – ضد درد – ضد التهاب و سوزش معده – ضد عفونی کننده روده ها – تا حدی اشتها آور- صفرا آور – مقوی عمومی بدن – تب بر – مسکن – ضدعفونی کننده ضعیف – رفع IBS – ضد سوزش معده ( ترش کردن – ترشح اسید معده ) – ضد استفراغ و تهوع – مقوی عمومی بدن مخصوصاً مقوی معده است و به هضم غذا کمک می کند.

بدیهی است هر دارویی که مقوی معده بوده و در هضم غذا تأثیر داشته باشد، مقوی عمومی بدن هم هست، زیرا یکی از علل ضعف بدن، ضعف معده است. ضعف معده باعث کمتر هضم شدن غذاها است که در نتیجه، مقدار کمتری از مواد غذایی جذب بدن می شود.

 از طرف دیگر، طبق یک اصل مسلم فیزیولوژی، هر عضوی که کار می کند، خون به مقدار بیشتر از معمولی در شرایین و مویرگ های آن عضو گردش می کند و در کسانی که معده شان ضعیف است، برای هضم غذا، خون به مدت طولانی تر، متوجه اطراف معده و روده ها می شود و از توجه به سایر نقاط بدن باز می ماند. بنابراین، یک نوع کم خونی نسبی، ضمن هضم غذا در این قبیل اشخاص دیده می شود و همین کم خونی نسبی، به خودی خود، باعث ضعف در کلیه اعضای بدن می شود.

 علاوه بر این، کسانی که معده شان به سختی غذا را هضم می کند، مقداری از انرژی و قوای ذخیره بدنشان به مصرف هضم غذاها می رسد و این مسئله نیز در تشدید ضعف بدن تأثیر دارد.گل بابونه بدون کوچک ترین شک، برای این مبتلایان به این بیماری یکی از داروهای ایده آل است که نوشیدن دم کرده آن، معده را تقویت و غذاها را به سرعت و سهولت هضم می کند و به علت جذب کامل شیره غذاها، در تقویت عمومی بدن مؤثر است

خواص اعصاب و روان بابونه : آرام بخش – ضد بیخوابی – ضد اضطراب – ضد فشار عصبی ( از ایمن ترین داروهاست حتی میتوان برای آسانتر خوابیدن کودکان بالای یکسال هم دم کرده رقیق بابونه داد. برای بزرگترها یک قاشق غذاخوری سر پر در یک لیوان آب – برای بچه ها نصف قاشق در یک لیوان آب , برای شیرین کردن حتما از عسل استفاده کنید )- تقویت حافظه ـ تقویت اعصاب و مغز ـ ضد میگرن ـ خواب آور ـ ضد بیقراری ـ درمان سرگیجه ـ کمک درمان تشنج های عصبی و صرع

برای تنظیم خواب کودکان میتوان بچه را در دم کرده بابونه استحمام کرد.اگر ۲۰۰ سی سی دم کرده صاف شده بابونه را به آب حمام کودک اضافه کنیم این کار خوابیدن کودک را آسان میکند

 خواص زنان بابونه : قاعده آور – ضد دردهای قاعدگی – ضد مشکلات قبل از قاعدگی p.m.s

خواص پوست و مو بابونه : نرم کننده مو – تثبیت رنگ طلایی مو – روشن کننده پوست – کمک به بستن منافذ باز پوستی – ضد التهاب – ضد حساسیت – ضد خارش – در رنگهای گیاهی جهت افزایش توناژ طلایی مو- ضد التهاب پوستی که همانند کورتون ها عمل می کند ولی عوارض آن ها را ندارد ـ رفع و درمان اگزما ـ کمک درمان جوش غرور و آکنه ـ ضد ورم و قرمزی پوست ـ برطرف کننده زخم های جلدی ـ ترمیم سوختگی ـ تقویت کننده پوست ـ تنگ کننده منافذ پوست ـ ضد عفونی کننده پوست ـ کنترل عفونت های پوستی

روش استفاده : دم کرده – بخور – کمپرس

چند نسخه گیاهی بابونه :

رفع تهوع زمان بارداری : ۵۰ گرم بابونه + ۱۰۰ گرم زنجفیل = صبح به صبح ناشتا به صورت دم کرده یک قاشق چایخوری در یک لیوان آبجوش مصرف شود.

نرم کننده مو : گیاه را به صورت پودر شده داخل زرده تخم مرغ روی موها ماساژ دهید .

روشن کننده پوست : دم کرده گیاه را به صورت بخور روی پوست جهت روشن کنندگی پوست مصرف کنید. در صورت جوش دار بودن پوست نباید بخور استفاده شود زیرا حرارت و بخور جوشها را تحریک میکند.

بخور بابونه علاوه بر تقویت پوست جهت کاهش حساسیت های فصلی – آسم و برونشیت نیز به کار میرود.

برای رفع خستگی : دم کرده بابونه برای رفع خستگی عالی است و همچنین مغز را تقویت کرده و زخم های دهان ( آفت ) را نیز درمان میکند.

بستن منافذ پوستی : به صورت کمپرس دم کرده غلیظ بابونه روی قسمتهای منافذ باز پوست مصرف شود.

عوارض جانبی : در دوران بارداری منع مصرف دارد .

فراورده های موجود در بازار : پماد ریکوبیزول برای خارش پوستی – پماد کامیل – دهان شویه ماتریکا ( ضد التهاب و ضد عفونی کننده دهان و لثه ) – بخور دینه – قطره بابونه ( ضد نفخ – ضد اسپاسم – دهان شویه ) چای بابونه

عالی بودممنون تواین فصل که مناطق غربی کشورپرازگل بابونه اس این یکی ازبهترین اطلاعات بود

تعقيب: سندرم روده تحریک پذیر یا IBS | گیاه درمان | درمان با گیاهان , خواص دارویی گیاهان , طب سنتی

تعقيب: مشکلات پوستی و درمان گیاهی | گیاه درمان | درمان با گیاهان , خواص دارویی گیاهان , طب سنتی

تعقيب: ماسک ضد جوش و روشن کننده صورت | بانو فا | پوست و زیبایی , سایت دختران , مدل لباس دخترانه

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

نام *

ایمیل *

وبسایت/تارک

نظر

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید:


''

دوران بارداری یکی از مهمترین بخش های زندگی زناشویی است. در این عرصه از زندگی، زنان باردار دچار تغییراتی در جسم و روان خود می شوند که با داشتن آگاهی و دانش در مورد دوره بارداری هفته به هفته می توانند این دوران را با موفقیت پشت سر بگذارند. اینکه بدانید در هر هفته جنین شما چه تغییراتی کرده و به چه مواد غذایی بیشتر احتیاج دارد، می تواند بسیار هیجان برانگیز و کمک کننده باشد. برای راهنمایی شما عزیزان، کلاس آمادگی بارداری

آبا می دانید ترنس چیست ؟ آیا ترنس همان تراجنسی است؟ تا چه حد با ترنسکشوال (Transsexual)، آشنایی دارید؟ تفاوت بین ترنسکشوال را با همجنسگرایی می دانید یا شما هم فکر می کنید این دو مسئله، یکی هستند؟ جالب است بدانید که ترنس ها در چه شرایطی زندگی می کنند  و روحیات آنها چگونه است. در این مقاله از می خواهیم به بررسی ترنس، انواع آن ، درمان هورمونی آن و شرایط لازم برای انجام عمل جراحی تغییر جنسیت بپردازیم. اگر می خواهید

این زائده گوشتی نرم که بر روی اندام تناسلی ظاهر می شود، زگیل تناسلی خفیف نام دارد. یک عفونت منتقله از راه جنسی ( STI ) ناشی از ویروس پاپیلوم انسانی یا همان HPV می باشد که این روزها زیاد به گوش تان خورده است. زگیل تناسلی خفیف ممکن است باعث درد، ناراحتی و خارش شود. زگیل تناسلی خفیف چیست؟ زگیل های تناسلی به خصوص برای زنان بسیار خطرناک هستند چرا که برخی انواع اچ پی وی می توانند باعث ایجاد سرطان واژن و سرطان

والدین می دانند که چقدر گوش درد در میان کودکان رایج است اما بزرگسالان نیز می توانند به طور مکرر درد گوش را تجربه کنند. شما مجبور نیستید عفونت یا هر مشکل دیگری در گوش های تان داشته باشید زیرا در این مقاله در خصوص درمان گوش درد اطلاعات مفیدی به شما می دهیم. درد های ناحیه گوش ها می توانند تضعیف کننده باشند اما آنها همیشه به آنتی بیوتیک ها جواب نمی دهند. دستورالعمل های تجویزی برای عفونت های گوش در 5 سال گذشته

در چند وقت اخیر در شبکه های اجتماعی اینفلوئنسرهای آرایشی و بهداشتی مژه هایی را تحت عنوان مژه مگنتی یا مژه مغناطیسی یا حتی مژه آهنربایی معرفی کرده اند. در این پست قصد داریم ببینیم که مژه های مگنتی که افرادی مثل صدف بیوتی یا هدی بیوتی به شدت این روزها در حال معرفی اونها هستن، دقیقا چی هستن و چه کاربردی دارند. مژه مگنتی (مژه مغناطیسی) چیست؟ یکی از مشکلات مژه های مصنوعی استفاده نسبتا دشوار و برخی عوارض اونهاست. بیشتر مژه های برای

پردنیزولون به گروهی از داروها به نام کورتیکواستروئیدی تعلق دارد و یکی از کورتون های این دسته می باشد. از این گروه دارویی، در مواردی همچون کنترل علائم

شما هم جزء افرادی هستید که مشتاقانه منتظر برگزاری نمایشگاه تخصصی کتاب های علوم پزشکی و دارویی هستید؟ در این نمایشگاه کلیه کتاب های دانشگاهی نیز به فروش

به گزارش بخش اخبار پزشکی ؛ مراکز کنترل و پیشگیری بیماری (CDC) گزارش می دهند که از هر 59 کودک، حدودا یک نفر، مبتلا به اختلال طیف

زمانی که سرطان سینه در فردی تا مرحله 4 پیشرفت می کند، به این معنی است که سلول های سرطانی به اندام های دیگر بدن مانند ریه ها،

آیا با داروی لوراتادین آشنایی دارید؟ این دارو چه عوارضی برای بیمار در پی خواهد داشت؟ نحوه مصرف این دارو چیست و با کدام داروها نباید مصرف شود؟

دوران بارداری یکی از مهمترین بخش های زندگی زناشویی است. در این عرصه از زندگی، زنان باردار دچار تغییراتی در جسم و روان خود

یکی از شایع ترین علائمی که اکثر زنان در سه ماهه اول دوران بارداری، تجربه می کنند، کسالت و بی حالی صبحگاهی است. تهوع

زنان در هنگام بارداری به افسردگی دچار می شوند و از لحاظ ذهنی با اختلالاتی مواجه می شوند که بهترین راهکار برای کنترل و

بارداری یکی از سخت ترین دوران در زندگی هر مادری به شمار می آید. در این زمان مادر علاوه بر اینکه می بایست مراقب

در دوران بارداری بدون تجویز پزشک متخصص زنان نباید هیچ دارویی مصرف شود. برخی بانوان باردار به مصرف فرآورده های دارویی گیاهی برای رفع

باید بدانید که فتق انواع مختلفی دارد که یکی از انواع آن، فتق ناف است. فتق ها ( فتق ناف نوزاد و فتق ناف

سندروم BHD یا Birt-Hogg-Dubé Syndrome از عجیب ترین و ناشناخته ترین بیماری های دنیا است. این سندروم که منشا ارثی دارد نخستین بار در

درد قفسه سینه چیست؟ درد قفسه سینه با طیف گسترده ای از شرایط بهداشتی تهدید کننده و غیرتهدید کننده در زندگی مرتبط است، که

نبض ما خبر از چه چیزهایی می دهد؟ “نبض ما یکی از مهم ترین نشانه ها و علائم پزشکی است. معمولا به عنوان اندازه

رگ های عنکبوتی به دلیل زخامت بسیار کم و نازک شبیه تار عنکبوت می باشند ، معمولا رنگ آبی یا قرمز دارند و در

آش اسفناج با گشنیز، برای سردردهایی كه ناشی از سوء هاضمه و اختلال دستگاه گوارشی است، مفید می باشد.

نوشیدن نوشابه ‌درهنگام تشنگی یک اشتباه برای جبران آب از دست رفته بدن است زیرا آسیب فراوانی به کلیه‌ها وارد می‌کند و به مرور از کار افتادگی کلیه‌ها می شود.

یک چرت 20 دقیقه ای برای بدن لازم است.
خواب کوتاه نیمروزی علاوه‌ بر کاهش استرس و افزایش شادابی در فرد، احتمال مرگ و میرناشی ازسکته قلبی را کاهش میدهد.

روزانه 30 دقیقه داخل وان حمام با محلول سرکه سیب و اب وارم بنشینید.
برای درمان مشکلات زنانه مفید است.

جالب است بدانید جنین در داخل رحم مادر نسبت به نور محیط واکنش دارد، همچنین مزه غذاها را نیز احساس می‌کند و همراه با مادر نگران می‌شود

ورزش کگل به عنوان تمرین کف لگن شناخته می شود و شامل انقباض و استراحت مکرر عضلات کف لگنی است و گاهی اوقات به طور

فعالیت جسمی و ورزش در سنین کودکی و نوجوانی باعث رشد بهتر و تناسب اندام ایده آل برای کودک و نوجوان می شود،یکی از

بهترین ورزش برای شما کدام است؟ همان که آن را انجام خواهید داد. برای تحریک شدن و به مبارزه طلبیدن، چیزی جدید را امتحان

یکی از مهمترین و قدرتمندترین عضلات بدن،عضله های قسمت چهار سر ران هستند که نقش باز و بسته کردن زانو را نیز دارند،در این

مفصل ها محل اتصال دو استخوان به یکدیگر هستند. مفصل زانو یکی از مهم ترین مفصل ها در بدن به شمار می آید. به

بازنشر مطالب فقط با ذکر لینک مستقیم مجاز است



آرایش

مدل مو

مدل لباس

اخبار

سبزی خردکن

: بابونه گیاهی معطر که به صورت خود رو در مزارع و کنار جاده ها می روید و ساقه آن دارای انشعاباتی است و برگ های آن دراز و با ظاهر برگچه مانند با بریدگی ها باریک می باشد . این گیاه به عنوان گیاهی یکساله است که قسمت مورد استفاده آن در فاصله ماه های اردیبهشت تا مهر ماه از ساقه آن جدا می کنند که به آن کاپیتول های می گویند . این گیاه و به عنوانی همین کاپیتول ارزشمند گل بابونه دارای خواص و فواید بسیاری است که واقعا در همچین گیاهی فوق العاده و عجیب است در ادامه می خواهیم این گیاه فوق العاده را موشکافی کنیم و خواص دارویی بابونه را در سایت سلامت آکاایران برای شما شرح بدهیم. 

گیاه بابونه

زمانی که خواص گیاهان را مطالعه می کردم به یک گیاهی برخورد کردم که واقعا فوق العاده و عجیب بود.
فواید بسیار زیادی که برای این گیاه شمرده اند واقعا حیرت آور است بنابراین به نظرم جالب آمد که آنها را به اطلاع شما هم برسانم.

 گیاهی ضد درد ـ ضد التهاب ، ضد اسپاسم عضلات
این گیاه از خانواده کاسنی بوده و طبیعتی گرم و خشک دارد .
مهمترین مواد موثره : بیزابولول ـ کامازولن ـ آپی جنین ـ لوتئولین.

مهمترین خواص درمانی بابونه :

1 ـ خواص گوارشی : رفع سوء هاضمه ـ ضد اسپاسم گوارشی ـ تقویت معده ـ تقویت اشتها ـ ضد نفخ و بادشکن ـ رفع اسهال عصبی ، جلوگیری از زخم معده ـ کمک درمان مسمومیت های غذایی ـ کمک درمان زخم معده ـ درمان ورم کبد و طحال2 ـ خواص مغزی بابونه : تقویت حافظه ـ تقویت اعصاب و مغز ـ آرام بخش ـ ضد میگرن ـ خواب آور ـ ضد اضطراب ـ ضد بیقراری ـ درمان سرگیجه ـ کمک درمان تشنج های عصبی و صرع3 ـ خواص قلبی و عروقی : گشاد کننده عروق ـ کاهنده فشار خون ـ رقیق کننده خون ــ درمان کم خونی4 ـ خواص پوستی : ضد التهاب پوستی که همانند کورتون ها عمل می کند ولی عوارض آن ها را ندارد ـ رفع و درمان اگزما ـ کمک درمان جوش غرور و آکنه ـ ضد ورم و قرمزی پوست ـ برطرف کننده زخم های جلدی ـ ترمیم سوختگی ـ تقویت کننده پوست ـ تنگ کننده منافذ پوست ـ ضد عفونی کننده پوست ـ کنترل عفونت های پوستی

فواید درمانی بابونه

خواص بابونه

 

خواص عمومی :
آکاایران : افزاینده قدرت سیستم ایمنی بدن ـ ضد سرفه ـ خلط آور ـ درمان گلو درد ـ درمان سرماخوردگی ـ ضد التهاب ریه و حنجره ـ ضد التهاب مفاصل ـ ضددرد ـ شل کننده عضلانی ـ درمان دردهای نقرسی ـ کنترل علائم بیماری های روماتیسمی ـ رفع ورم کلیه و مثانه ـ درمان سخت ادراری ـ قاعده آور ـ تقویت رحم ـ کنترل و درمان اختلالات دوران یائسگی ـ کنترل علائم کولیت روده ای ـ رفع خستگیعصاره بابونه ضد حساسیت ، التیام دهنده زخم ، باکتریواستاتیک ، باکتریسید(میکروب کش) ، ضد قارچ می باشد. همچنین بیزابولول خود به عنوان یک ماده افزایش دهنده جذب پوستی در فرمولاسیون کرم ها (اشکال ترانس درمال) به کار گرفته می شود. برخی از مواد جدا شده از عصاره تام بابونه اثر مهاری روی آنزیم هایی که در سنتز میانجی های التهابی مسیر آراشیدونیک اسید نقش دارند را دارا می باشند.
عصاره ی بابونه و فرآورده های دارویی های حاوی این گیاه موجب افزایش سرعت ترمیم زخم و کاهش ترشحات و در نتیجه خشکی زخم می گردند . همچنین در درمان زخم بستر ـ سوختگی ناشی از آفتاب و ادرار سوختگی نوزدان کاربرد دارد.
بابونه به عنوان دارویی رسمی در فارماکوپه های آلمان ، انگلستان ، فرانسه و سوئیس وارد شده و اثرات بالینی آن ثابت شده است.

یک قاشق مرباخوری (حدود 5 گرم) در یک فنجان آب جوش دم کرده (پس از 3 دقیقه) 2 تا 3 بار در روز مصرف کنید.
کرم موضعی : 2 تا 3 بار در روز ، هر بار کمی کرم ، روی موضع مالیده شود.


 

ممکن است به طور نادر واکنش های خفیف آلرژیک بروز نماید و در صورت مصرف بیش از اندازه ممکن است سردردـ پیدایش زخم در دهان ـ ورم چشم ـ تعریق زیاد بروز می کند.
به دلیل خاصیت رقیق کنندگی خون ، بیمار حداقل 7 روز قبل از عمل جراحی مصرف گیاه را قطع کند.

*مضرات بابونه
-------------------

استفاده بیش از حد از بابونه موجب تعریق زیاد، ورم چشم، سقط جنین، سردرد و سنگینی سر، پیدایش زخم در دهان، كاهش شیر مادران و ورم پروستات می‌شود.سلامت نیوز: بابونه، مقوی معده و آرامبخش

گیاه بابونه

گردآوری سلامت اکاایران



بابونه یک گیاه فوق العاده است؛ تقویت کننده مغز و اعصاب و قوای جنسی است، سلامت معده را برایتان به ارمغان می آورد و با نوشیدن آن خواب راحتی خواهید داشت.



سه شنبه

ویژه ها:

بابونه با نام علمی Matricaria Chamomilla گیاهی از تیره کاسنی( مرکبات) است. ارتفاع این گیاه بین ۳۰ تا ۷۰ سانتیمتر متغیر بوده و ساقه آن دارای انشعاب­هایی است که هر یک از آنها به کاپیتول­هایی به قطر ۵/۲-۱ سانتیمتر منتهی می­شود. گل­ها از دو نوع گلچه زبانه­ای و لوله­ای تشکیل شده­اند و در انتهای ساقه مشاهده می­شوند. گلچه­های کناری زبانه­ای به رنگ سفید و تعداد آنها متفاوت و بین ۱۲ تا ۱۸ عدد در هر گل است و این گلچه­ها از نظر جنسی ماده هستند. گلچه­های میانی نهنج لوله­ای به رنگ زرد دیده می­شوند. این گلچه­ها از نظر جنسی نر ماده( دوجنسی) بوده که پس از باز شدن، استوانه­ای شکل می­شوند.

معرفی و بررسی خواص گیاه دارویی بابونه

میلاد ایزدخواه۱، امین نظامی۲

۱دانش آموخته کارشناس ارشد مهندسی کشاورزی- آبیاری و زهکشی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد [email protected]

۲دانش آموخته کارشناس ارشد مهندسی کشاورزی- زراعت، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد  

 

 

چکیده

انسان هرچه به طبیعت نزدیک شود سالم­تر شده، بیشتر عمر می کند. انسان جزئی از طبیعت است و به طور مسلم برای هر بیماری، طبیعت گیاه درمان آن را نیزعرضه کرده است. طبیعت درجهت سالم زیستن است. بابونه یکی ازگیاهان مهم داروییاست که مادر طبیعت آن را عرضه کرده است. بابونه با نام علمی Matricaria Chamomilla، گیاهی یکساله، دائمی و کوچک است که ارتفاع آن تقریبابه ۶۰ سانتی متر می­رسد. این گیاه در چمن زارها و اراضی شنی می­روید. ساقه ساده یا منشعب دارد و کم وبیش کرکدار است. برگ­ها دارای بریدگی­های کم و بیش عمیق و نخی شکل است که به طورمتناوب بر روی ساقه قرارگرفته است. بابونه با طیف پراکنش وسیع در ایران به خصوص در آذربایجان ازدیرباز شناخته شده و جایگاه ویژه­ای در طب سنتی این مرز و بوم دارد و شناخت و آگاهیاز خواص دارویی متعدد آن می­تواند در حفظ سلامتی جامعه ایرانی نقش بسزایی داشتهباشد. هدف ازاین مقاله تحقیق و معرفی گیاه بابونه و  خواص دارویی مهم آن می­باشد.

کلمات کلیدی: بابونه، گیاه، دارویی.

 

۱- مقدمه

همزمان با پیدایش انسان­ها، استفاده از گیاهان دارویی نیز آغاز شد. با مطالعه در تمدن اقوام قدیمی به مصرف گیاهان دارویی به عنوان دارو، سم، مواد پاک کننده و رنگ برمی­خوریم.

مقایسه مواد شیمیایی ساخت دست بشر با مواد شیمیایی موجود در گیاهان، قطره­ای در مقابل اقیانوس است و شاید جواب این سوال که چرا کبد انسان توانایی تبدیل مولکول­های جدید به مواد قابل دفع را دارد، این باشد که کبد انسان از هزاران سال پیش به خاطر استفاده از گیاهان مختلف به عنوان دارو یا غذا با طیف وسیعی از ترکیبات شیمیایی موجود در آنها آشنا شده است.

برخی از ترکیبات شیمیایی موجود در گیاه دارای ساختمان پیچیده­ای است که در سنتز آن در آزمایشگاه یا غیر ممکن یا با صرف زمان و هزینه زیاد امکان پذیر است.

پس از مواجه شدن با مشکلاتی نظیر آلودگی آب و هوا و خاک که توسط کارخانجات تولید مواد شیمیایی ایجاد شده بوده و عوارض جانبی داروهای شیمیایی که بعضاً پس از چند نسل ظاهر می­شوند، به فکر استفاده از مواد طبیعی فناوری­های غیر مخرب افتادند. بطوریکه در کشورهای صنعتی مصرف داروهای گیاهی از مرز ۷ درصد گذشت. با توجه به کاربرد داروهای گیاهی، پژوهشکده صنایع شیمیایی سازمان پژوهش­های علمی و صنعتی ایران نیز تحقیق­هایی را در این زمینه به اجرا در آورده است. مقاله حاضر در مورد گیاه بابونه است(زرگری، ۱۳۶۸).

بابونه یکی از گیاهان شناخته شده توسط انسان و یکی از پرمصرف­ترین گیاهان دارویی در اروپا، خاورمیانه، آمریکای شمالی، استرالیا و کشورهای آفریقایی است که عمدتاً به منظور استفاده از اسانس آبی رنگ آن کشت می­شود و با توجه به کاربرد روز افزون آن در صنایع داروسازی، آرایشی و بهداشتی، عطر سازی و تهیه چاشنی­های غذایی از اهمیت بسیاری برخوردار است.

کشت این گیاه از مقیاس وسیع از ۲۰ سال پیش در کشور آلمان غربی آغاز شد و در حال حاضر مصرف سالانه بابونه در جهان پیش از ۴ هزار تن گل خشک است که عمدتاً توسط کشورهای مجارستان، روسیه، آرژانتین، آلمان چک، اسلواکی، فنلاند، مصر و اخیراً هند تامین می­شود.

بابونه درمناطق مختلف کشورمان، ایران نیز به صورت خودرو رشد کرده و در چند استان در سطحی محدود کشت می­شود.

 

۳- گیاه شناسی

بابونه با نام علمی Matricaria Chamomilla گیاهی از تیره کاسنی( مرکبات) است. ارتفاع این گیاه بین ۳۰ تا ۷۰ سانتیمتر متغیر بوده و ساقه آن دارای انشعاب­هایی است که هر یک از آنها به کاپیتول­هایی به قطر ۵/۲-۱ سانتیمتر منتهی می­شود. گل­ها از دو نوع گلچه زبانه­ای و لوله­ای تشکیل شده­اند و در انتهای ساقه مشاهده می­شوند. گلچه­های کناری زبانه­ای به رنگ سفید و تعداد آنها متفاوت و بین ۱۲ تا ۱۸ عدد در هر گل است و این گلچه­ها از نظر جنسی ماده هستند. گلچه­های میانی نهنج لوله­ای به رنگ زرد دیده می­شوند. این گلچه­ها از نظر جنسی نر ماده( دوجنسی) بوده که پس از باز شدن، استوانه­ای شکل می­شوند.

گل آذین بابونه یک کاپیتول انتهایی است. نهنج ابتدا به صورت یک نیم کره است که در طول گلدهی طویل شده و به صورت یک مخروط تو خالی درمی­آید. قطر گل­های بابونه متفاوت و بین ۳-۵/۱ سانتیمتر متغیر است.

یکی از مشخصات گل­های بابونه آلمانی که آن را از سایر جنس­های با گل­های مشابه متمایز می­سازد، وجود فضای خالی در بین گل است. به طوری که اگر گل­ها به صورت طولی برش داده شوند فضای خالی در بین آنها دیده می­شود، در حالی که این فضا در سایر جنس­های گیاه دیده نمی­شود. در ضمن گل­های بابونه پس از باز شدن و نمو گل­ها به صورت مخروطی مشاهده خواهند شد.

مراحل نمو گیاه بابونه به طور کلی در سه مرحله تقسیم می­شود:

۱-     مراحل آغاز شدن گل­ها( گلچه­های لوله­ای هنوز بسته هستند).

۲-     مرحله­ای که بیش از ۱۳ و کمتر از ۳۴ گلچه­های لوله­ای باز شده­اند.

۳-     مرحله­ای که گل­ها شروع به پیر شدن می­کنند و بیش از ۳۴ گل­های لوله­ای باز هستند(رحیمی، ۱۳۸۰).

ریشه بابونه مخروطی شکل و کم و بیش سطحی است. برگ­های این گیاه دارای بریدگی باریک و دراز بوده و سوزنی شکل هستند. برگ­ها صاف و فاقد کرک بوده و به صورت متناوب نسبت به یکدیگر روی ساقه قرار می­گیرند(دژنابادی، ۱۳۸۰).

میوه فندقه به طول ۵/۱-۱ میلیمتر و به رنگ خاکستری و یا زرد و روشن است. میوه از دو قسمت تشکیل شده است، یک قسمت شامل بذر که ۲۰ تا ۲۵ درصد میوه را تشکیل می­دهد، قسمت باقیمانده نیز همان گلچه­های لوله­ای خشک شده هستند. وزن یک هزار دانه بابونه ۲ درصد تا ۳ درصد گرم است(زرگری، ۱۳۶۸).

بابونه دارای واریته­های دیپلوئید ۱۸=n۲ و تتراپلوئید ۳۶=n۲ است. واریته­های دیپلوئید دارای رشد کوتاه­تر و ارتفاع بوته کمتری نسبت به واریته­های تتراپلوئید هستند. امروزه نوع تتراپلوئید پرورشی بیشترین مقدار مواد محرکه را در خود دارد(رحیمی، ۱۳۸۰).

 

۴- خاستگاه و پراکنش

بابونه از گیاهان بومی منطقه مدیترانه بوده، ولی منشا آن را در آسیای صغیر گزارش کرده­اند. این گیاه امروزه پراکندگی وسیعی در اروپا، آسیای غربی، آفریقای شمالی، آمریکای شمالی و جنوبی و استرالیا پیدا کرده است.

در ایران نیز گونه­های مختلف جنس ماتریکاریا در نقاط مختلف کشور رشد می­کنند ولی جنس و گونه ماتریکاریا کامومیل، در منطقه غرب لرستان بین خرم­آباد و دورود، شمال غربی اندیمشک، در خوزستان، صالح آباد هفتگل، شوشتر، شیراز، ایرانشهر و اطراف تهران یافت می­شود. تولید زراعی این محصول نیز در کشور عمدتاً در استان­های اصفهان، کهگیلویه و بویراحمد، گلستان و همدان انجام می­گیرد(رحیمی،۱۳۸۰).

 

۵- اهمیت اقتصادی

با توجه به ارزش دارویی و اهمیت گیاه در سلامت جامعه و همچنین ارزش اقتصادی تولید آن ( قیمت هر کیلوگرم کل خشک بابونه در بازار داخلی حدود ۳۰ هزار ریال و در بازارهای خارجی ۲۰ مارک آلمان است) به نظر می­رسد تلاش در جهت توسعه کشت و افزایش کیفیت بابونه در کشور مناسب باشد، چراکه در این صورت امکان صادرات آن و ارز آوری نیز وجود خواهد داشت(رحیمی، ۱۳۸۰).

 

۶- نیازهای اکولوژیکی

بابونه از گیاهان مناطق معتدله و دارای نیازهای حرارتی متوسطی است. جوانه­زنی در دمای ۶ الی ۷ درجه سانتیگراد آغاز  می­شود ولی دمای اپتیمم برای جوانه­زنی ۲۰ تا  ۲۵ درجه سانتیگراد است. در طول رشد میانگین ۱۹ تا ۲۰ درجه سانتیگراد مطلوب می­باشد.

به طورکلی دما یکی از عوامل اکولوژیکی موثر بر خصوصیات فیزیولوژیکی و بیوشیمیایی گیاهان است. نتاج مطالعات نشان می­دهد که افزایش دما مقدار ماده تر، وزن تک گل و تعداد روزها از مرحله جوانه­زنی تا مرحله بازشدن کامل گل را کاهش     می­دهد. مقدار اپی­ژنین و اسانس با افزایش دما افزایش می­یابد. بابونه در مرحله زرت به سرمای زمستانه حساس نیست ولی سرمای بهاره در مرحله ضخیم شدن ساقه به آن آسیب  می­رساندو رشد آن را متوقف کرده و تشکیل گل را کاهش می­دهد.

بابونه به شوری مقاوم است ولی نمی­تواند به عنوان یک گیاه نمک درست تلقی شود زیرا در غیاب نمک­های سدیم به خوبی رشد می­کند. بابونه تا درست نمک را در سلول­های ریشه خود به میزان ۱۰ میلی گرم در گرم ذخیره کند و به همین دلیل بابونه در شرایطی که سایر گیاهان به سبب کم آبی از بین می­روند، در وضعیت مطلوبی به سر می­برد. البته لازم به ذکر است که شوری باعث کاهش عملکرد گل خواهد شد.

بابونه در هر خاکی می­روید ولی خاک­های سبک شنی همراه با مقادری فراوان ترکیبات آهکی، بستر مناسبی برای کاشت این گیاه است. Ph خاک برای بابونه بین ۸/۴ تا ۸ مناسب است. اگرچه تحقیقات نشان می­دهد که امکان کاشت در خاک­های قلیایی نیز وجود دارد(امیربیگی، ۱۳۷۴ و سیدهادی، ۱۳۷۷).

 

۷- کاشت

بابونه می­تواند به صورت یکباره کشت گردد. در رویشگاه­های طبیعی در مراتع شور بابونه به شکل خودرو سبز شده و در همان محل گل می­دهد. محققین شوروی سابق و چکسلواکی سابق و آلمان کشت بابونه را طی چند سال در دهه ۱۹۵۰ مطالعه نمودند. به عقیده آنان بابونه آلمانی می­تواند برای دو تا سه سال از طریق ریزش بذر در یک محل کشت شود اما علف­های هرز به آن اجازه رشد نمی­دهند.

هنگامی که یک گیاه هرز به علف­کش­ها مقاوم گردید زمین کاشت بایستی عوض شود. یک مزیت کشت دیگر نیز برای بابونه آلمانی وجود دارد. یعنی بابونه آلمانی بصورت گیاه هرز دیگر گیاهان ظاهر نخواهد شد و بذور ریزش کرده برای سال­ها سبب ادامه ظهور بابونه آلمانی می­گردند.

یکی از شرایط لازم جهت تولید بابونه مرغوب آماده کردن بستر کاشت مناسب است. در تولید یکساله بقایای گیاهی باید بوسیله دیسک به خاک برگردانده شود. کشت بابونه به دو طریق مستقیم و غیر مستقیم ( خزانه­کاری) صورت می­گیرد. کاشت مستقیم به دلیل مشکل علف هرز چندان توصیه نمی­شود.

 

۸- مراقبت و نگهداری

برای مبارزه با علف­های هرز بابونه می­توان از علف­کش مالوران به میزان ۳ الی ۴ کیلوگرم در هکتار به صورت محلول پاشی استفاده کرد. زمان مناسب برای استفاده از این علف­کش اواسط فروردین ماه است. این علف­کش تاثیر سوئی بر گیاه ندارد و می­توان تا مرحله ۲ یا ۳ برگی از آن استفاده کرد. به کار بردن ۱ تا ۵/۱ کیلوگرم در هکتار نمک سدیم ۲.۴.D برای کنترل علف­های هرز مفید است. ترفلان به مقدار ۲ لیتر در هکتار به صورت پیش رویشی به خاطر عدم وجد پس مانده نامطلوب از این سم بسیار مورد استفاده قرار می­گیرد. از آنجایی که این گیاه بخصوص در مرحله ۲ تا ۳ برگی قدرت رقابت خوبی با علف­های هرز دارد، در کشت آن نیاز چندانی به علف کش نیست. اما در صورتی که نیاز به سم پاشی قطعی باشد بهتر است این کار را در حدود ۶ هفته قبل از کاشت با استفاده از علف­کش­هایی که روی بذر علف هرز موثر هستند و یا زمانی که علف هرز در حال جوانه­زنی می­باشد، انجام داد.

آبیاری این گیاه معمولاً به صورت آبیاری این گیاه معمولاً به صورت ثقلی- کرتی صورت می­گیرد.  مناسب­ترین رطوبت خاک بین ۶۰ تا ۷۰ درصد است. آبیاری در طی گل­دهی بسیار مفید بوده و سبب یکبار برداشت اضافی گل می­شود(رحیمی، ۱۳۸۰ و سیدهادی، ۱۳۷۷).

 

۹- برداشت

برداشت بابونه آلمانی باید هنگامی صورت گیرد که حداکثر گل­ها باز شده باشند، گل­ها حداکثر با ۵ سانتیمتر دهگل برداشت می­شوند. برداشت زودتر و یا دیرتر از زمان مناسب باعث کاهش کیفیت مواد موثره می­شود. گل­ها هنگامی که گلچه­های زبانه­ای در حال انقحا قرار دارند، بیشترین مقدار اسانس را دارا هستند. پس از آن میزان اسانس کاهش می­یابد.

عمل برداشت بابونه در فاصله ماه­های اردیبهشت تا مهرماه صورت می­گیرد. مقدار اسانس گل­ها در ساعات مختلف شبانه­روز متفاوت است. هنگام ظهر گل­ها از بیشترین اسانس برخوردار هستند. برداشت گل­ها در روزهای ابری و سرد مناسب نیست و در این شرایط از مقدار اسانس گل­ها و میزان کامازولن آنها کاسته می­شود.

برداشت گل توسط کارگر هزینه زیادی را در بر دارد و تنها در سطوح کوچک می­توان محصول را بوسیله کاگر برداشت کرد. یکی از شرایط تولید اقتصادی در مقیاس وسیع، مکانیزه کردن برداشت می­باشد. برداشت بابونه به منظور تولید اسانس یا دیگر کاربردهای صنعتی بوسیله دروگر یا ماشین­های متحرک برداشت علوفه نیز می­تواند انجام پذیرد. ارتفاع برش باید تنظیم گردد و از بریدن ساقه­ها به طور طویل انجام گردد(یزدانی، ۱۳۸۳).

 

۱۰- موارد مصرف بابونه

بابونه یکی از پرارزش­ترین گیاهان دارویی بودهو مصرف آن در جهان از سابقه طولانی برخوردار است. ولی، با این وجود تاریخ استفاده از این گیاه با همه قدمتی که برای آن قائلند به علت مشابهت با چند جنس گیاهی دیگر و سایر گونه­های ماتریکاریا به طور دقیق معلوم نیست.

درگذشته صرفاً از گلهای بابونه به صورت سنتی استفاده می­شد ولی در حال حاضر از اسانس این گیاه در صنایع داروسازی، آرایشی، بهداشتی و غذایی به طور وسیعی استفاده می­شود. در کشورمان نیز مصارف داروهای تهیه شده از بابونه در حال افزایش بوده و داروهای متعددی در داروخانه­های کشور به فروش می­رسند که از مواد موثره بابونه در تهیه آنها استفاده شده است.

 

۱۱- خواص دارویی و درمانی

مور، معرق، مقوی معده با دشکن، اشتها اور، هضم کننده غذا، صفرابر، قاعده­آور و التیام دهنده است. اثر ضدعفونی کننده ضعیف ولی قاطع دارد. مسکن درد و ضد تشنج نیز می­باشد. چون از ترشح و التهاب­های چرکین مخاط­ها جلوگیری به عمل   می­آورد، از این نظر به کار بردن آن در رفع یبوست­هایی که مواد دفعی مخصوصاً در قولون چپ جمع می­شود، اثر مفید دارد.

از بابونه در موارد سوء هاضمه، آبریزش بینی، آسم، گریپ، درمان قولنج، میگرن، انسداد کبدی و ورم پلک­ها استفاده می­شود. اگر به شیر نوزادان مقدار کمی از دم کرده کاپیتول­های گیاه استفاده شود،  دل­پیچه ناشی از نفخ و حالات تشنجی کودک رفع می­شود.

در استعمال خارجی ضماد، لوسیون و حمام فرآورده­های این گیاه اثر قاطع در رفع بیماری­ها دارد به طوری­که از آن برای محفوظ نگه داشتن زخم از آلودگی­ها و بهبود زخم­های عمیق، زخم انگشتان، رفع التهاب و درمان ورم چشم و مخاط دهان، حلق و لثه­ها می­توان استفاده به عمل آورد. همچنین خستگی چشم را تسکین می­دهد. حمام فرآورده­های گیاه اثر معالج در زخم­های واریسی، اگزماهای کهنه و خارش اشخاص مسن دارد. روغن گیاه ضد تشنج، آرام بخش و ضد التهاب می­باشد و مرهم گل­های آن در درمان زخم، خارش و گزیدگی بکار می­رود(زمان ، ۱۳۸۱).

بابونه در درمان و تسکین دردها بسیار موثر بوده و آرام بخش عضلات است. شهرت بابونه به عنوان مسکن و آرام بخش نیز مبنای علمی دارد و تحقیقات جدیدی که در این مورد انجام شده است نشان می­دهد که بابونه سیستم اعصاب مرکزی را تحت تاثیر قرار داده و اثر آرام بخشی دارد.

بابونه عامل موثری در تحریک گلبول­های سفید خون و افزایش آنهاست و باعث تقویت سیستم دفاعی بدن دربرابر بیماری­ها می­شود. بابونه به دلیل وجود اسپیرواتر دارای خاصیت ضد اسپاسم قوی و به دلیل وجود کامازولن دارای خاصیت ضد آلرژیک است. اثر ضد التهاب بابونه به دلیل وجود کامازولن و آلفابیسابولول موجود در اسانس آن است.

در چین و ژاپن، گل­های خشک آن را با چای دم کرده و به عنوان بادشکن استفاده می­کنند. در آلمان گل بابونه به عنوان یک چای دارویی استاندارد برای مصرف خوراکی و شکل شوینده غرغره، کرم یا پماد، بخور و افزودنی در حمام و سونا پذیرفته شده است. در طب آلمان، فرآورده­های بابونه انتخاب اول جهت درمان حساسیت­های پوستی کودکان می­باشد. با وجود استفاده عمومی از چای بابونه به عنوان آرام بخش خفیف و خواب آور، در کشور آلمان به علت عدم وجود تحقیقات چاپ شده، مصرف گیاه به این منظور پذیرفته نشده است(میرحیدر، ۱۳۷۵).

 

۱۳- مواد موثره گیاه

۱۳-۱    – ترکیبات لیپوفیل: ترکیبات لیپوفیل اسانس است که نامحلول در گلیسیرین و محلول در روغن­های معدنی و گیاهی است. انحلال آن در پروپیلن همراه با تشکیل میسلهاست. استرها ۸۵% اسانس بابونه را تشکیل می­دهند. ترپنوئیدها و سینئول و ترانسپیروکاروئن نیز گزارش شده­اند.

کامازولن­ها هنگام تقطیر، با بخار آب آزاد می­شوند که مقدار آن بستگی به نوع و سن گل دارد. اثر ضد حساسیت و ضد خارش گل بابونه آلمانی و فرآورده­هایی که از آن تهیه می­شود به علت وجود ترکیبات آلفابیسابولول- بیسابولول اکسیدها- کامازولن- ماتریسین است. در بین این ترکیبات ماتریسین دارای بالاترین اثر ضد حساسیت و ضد خارش است.

یکی دیگر از آرولن­های موجود در آن اسپاتولنول است. همچنین ترکیبات سزکویی ترپن، آلفابیسابولول، بیسابولول اکسید A و  B در گل بابونه موجود است.

آزولن­ها در شرایط اسیدی و در حین تقطیر تشکیل می­شوند. اسانس بدست آمده، در پروپیلن گلیکول محلول ولی در گلیسرین و روغن­های معدنی نامحلول است.

رنگ آبی تیره از اندازه­گیری ضریب شکست و چرخش معدنی اسانس بابونه آلمانی ممانعت می­کند. برای استخراج اسانس توسط حلال­ها از روش ماسراسیون- پرکلاسیون- پرکلاسیون مجدد گل بابونه استفاده می­شوند.

۱۳-۲-      ترکیبات هیدروفیل: تعداد زیادی از ترکیبات شیمیایی در انواع بابونه­ها شناسایی شده­اند. برخلاف ترکیبات اسانس که در انواع مختلف بابونه نوسان بسیار زیادی نشان می­دهند، در مورد بقیه ترکیبات نوسان محدودتر است. اگرچه در مورد ترکیبات فلاونوئیدی نیز از نظر کمی و نوع فلاونوئید در گونه­های مختلف بابونه مقداری اختلاف مشاهده می­شود.

در رابطه با کومارین­ها و اسیدهای گیاهی، این اختلاف کمترمشاهده می­شود. فرآورده­های گل بابونه به خاطر اثر ضد اسپاسم و ضد حساسیت و خارش کاربرد وسیعی دارند. این اثر فارماکولوژیک مرهون ترکیبات هیدروفیل مانند آپی­ژنین گلیکوزیدهای آن از یک طرف و از طرف دیگر ترکیبات لیپوفیل مانند آلفابیسابولول، بیسابولول اکسیدها، ماتریسین و آزولن­ها است.

۱۴-       نتیجه­گیری

سابقهدرمان بیماری ها با گیاهان دارویی به قدمت تاریخ زیست انسان بر روی کره زمین است وانسان به کمک گیاهان دارویی خود را درمان کرده و می­کند. انسان تنها با داروهایشیمیایی درمان نمی­شود بلکه همه عوامل طبیعی نقش درمان را دارند و دارو نهایتً نقشپیش­گیری را در برار بیماری­ها ایفا می­کند. وجود گیاهان در طبیعت یکی از نعمت­هایبزرگ الهی محسوب می­شود. گیاهان دارویی بر خلاف داروهای شیمیایی اثرات جانبی نداردو میزان تاثیر آنها بر بدن انسان به مراتب بیشتر از داروهای شیمیایی است(حسینی، ۱۳۸۸).

 

مراجع

۱-  امیدبیگی، ر.(۱۳۷۴). رهیافت­های تولید و فناوری گیاهان داروئی. انتشارات فکر روز، جلد اول.

۲-  حاج سیدهادی، م.(۱۳۸۲).  بررسی اثرات تاریخ کاشت و تراکم گیاه بر روی رشد و نمو، عملکرد و مقدار ماده موثره گیاه بابونه. پایان­نامه کارشناسی­ارشد زراعت، دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران.

۳-  حسینی، ن و همکاران. (۱۳۸۸). معرفی و آشنایی با خواص دارویی بابونهآلمانی. خبرگزاری کشاورزی ایران.

۴-  رحیمی کلامرودی. کشت گونه­های دیپلوتید و تتراپلوئید بابونه و بررسی ترکیب اسانس و مقایسه با نمونه­های موجود در ایران. پایان­نامه دکترای داروسازی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان.

۵-   زرگری، ع.(۱۳۶۸). گیاهان داروئی. انتشارات دانشگاه تهران، جلد سوم.

۶-  زمان، س. گیاهان داروئی. انتشارات ققنوس.

۷-  دژنابادی، ن. (۱۳۸۰). بابونه گیاهی که آب خا­ک­های شور را جذب می­کند. نشریه تازه­های کشاورزی.

۸-  مظفریان، و.(۱۳۷۵). فرهنگ­نامه ­های گیاهان دارویی ایران. فرهنگ معاصر.

۹-  میرحیدر.(۱۳۷۵). کاربرد گیاهان در پیشگیری و درمان بیماری­ها. نشر فرهنگ اسلامی.

۱۰-  پزدانی، د و همکاران.(۱۳۸۳). کاشت، داشت و برداشت گیاهان داروئی. پژوهشکده گیاهان داروئی جهاد دانشگاهی.


10

دیدگاهی بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.